اجتماعی

علوم انسانی باید به حل مسائل کلان کشور کمک کند

حسین افشین روز یکشنبه در بازدید از مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) با اشاره به ضرورت عبور از نگاه نقطه‌ای و پروژه‌محور در حل مسائل کشور، توسعه اکوسیستم علوم انسانی و شکل‌گیری نهادهای پایدار برای تولید راهکارهای حکمرانی را از الزامات پیشرفت کشور دانست و بر لزوم طراحی الگویی پایدار، توسعه‌پذیر و مبتنی بر نگاه اکوسیستمی برای پرورش سرمایه انسانی و تبدیل ظرفیت‌های علمی به راهکارهای مؤثر در حکمرانی تأکید کرد.

وی با بیان اینکه یکی از مأموریت‌های مهم پیش‌روی معاونت علمی، ایجاد و توسعه اکوسیستم علوم انسانی است، گفت: در حوزه‌هایی که زیرساخت‌های اولیه و ظرفیت‌های لازم برای فعالیت شکل گرفته است، سیاست ما نباید صرفاً گسترش کمی و افزایش تعداد مراکز، پارک‌ها و مجموعه‌های جدید باشد؛ بلکه باید به دنبال افزایش عمق، ارتقای کیفیت و بالا بردن سقف توانمندی‌های اکوسیستم باشیم تا فاصله ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور با سطح جهانی کاهش پیدا کند.

افشین افزود: در حوزه علوم انسانی هنوز به سطح لازم از شکل‌گیری اکوسیستم نرسیده‌ایم و ابتدا باید یک الگوی پایه و قابل توسعه ایجاد کنیم. این الگو باید به‌گونه‌ای طراحی شود که بتوان آن را در سراسر کشور گسترش داد و از پایداری آن اطمینان داشت. صرف ایجاد یک مرکز رشد یا مجموعه جدید، بدون شکل‌گیری ارتباطات پایدار میان افراد، گروه‌ها و نهادها، به معنای ایجاد اکوسیستم نیست.

ضرورت عبور از فردمحوری به اکوسیستم‌سازی

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به اهمیت پایداری زنجیره پرورش و توانمندسازی سرمایه انسانی، بر ضرورت عبور از فردمحوری و حرکت به سمت نهادسازی تاکید و اظهار کرد: در مدلی که ورودی آن صرفاً افراد هستند، ممکن است فردی با یک ایده وارد مرکز شود، آموزش ببیند، توانمند شود و پس از مدتی مجموعه را ترک کند؛ اما اگر حلقه‌های ارتباطی و ساختارهای پشتیبان شکل نگرفته باشند، با خروج آن فرد، بخش مهمی از ظرفیت ایجادشده نیز از دست می‌رود.

افشین ادامه داد: باید مدلی طراحی شود که افراد در آن صرفاً برای مدتی آموزش نبینند و سپس از مجموعه خارج نشوند، بلکه در یک زنجیره پایدار به حلقه‌ها، هسته‌ها و نهادهای مؤثر تبدیل شوند. ماندگاری نیروهای متخصص و شکل‌گیری تعهد بلندمدت به حل مسائل، از مؤلفه‌هایی است که باید در طراحی این الگو مورد توجه قرار گیرد.

وی، با تأکید بر ضرورت نگاه کل‌نگر در حل مسائل کشور، تصریح کرد: یکی از مشکلات تصمیم‌گیری در کشور، نگاه نقطه‌ای و پروژه‌ای به مسائل است. گاهی برای حل یک مسئله، راهکاری انتخاب می‌شود که در کوتاه‌مدت نتیجه می‌دهد، اما پیامدهای آن در بخش‌های دیگر دیده نمی‌شود. این رویکرد مانند فشردن یک بخش از بادکنک است که باعث بیرون‌زدگی بخش دیگری می‌شود؛ زیرا مسئله بدون در نظر گرفتن ارتباطات و پیامدهای آن در کل سیستم بررسی شده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور خاطرنشان کرد: کشور به مجموعه‌هایی نیاز دارد که بتوانند مسائل حکمرانی را به‌صورت جامع بررسی کنند، راهکارهای مختلف را در کنار یکدیگر قرار دهند و پیامدهای هر تصمیم را در بخش‌های مختلف بسنجند. در چنین شرایطی، حکمران می‌تواند به‌جای مواجهه با مسائل به‌صورت منفرد و روزمره، تصویر کامل‌تری از مسئله و آثار تصمیمات خود داشته باشد.

ضرورت طراحی الگوی حکمرانی برای توسعه علوم انسانی

افشین بر ضرورت انجام مطالعات تکمیلی برای طراحی مدل توسعه زیست‌بوم علوم انسانی تأکید کرد و گفت: باید با مشارکت مجموعه‌های تخصصی معاونت علمی، چند مرحله گفت‌وگو و بررسی کارشناسی انجام شود تا الگویی با نگاه اکوسیستمی برای حوزه علوم انسانی تدوین شود؛ الگویی که هم قابلیت اجرا داشته باشد و هم بتوان آن را در مقیاس ملی توسعه داد.

وی افزود: این بررسی نباید صرفاً به الگوی فعالیت یک مرکز رشد محدود شود، بلکه باید ظرفیت‌های لازم برای شکل‌گیری و توسعه اکوسیستم علوم انسانی در سطح کشور را در بر بگیرد.

حمایت از طرح‌های مسئله‌محور در حوزه عدالت اجتماعی

رئیس بنیاد ملی نخبگان در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به ظرفیت مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) برای ورود به مسائل کلان کشور، پیشنهاد کرد طرحی پژوهشی درباره سیاست‌ها و تصمیماتی که با وجود اهداف اولیه مطلوب، در عمل به تشدید برخی مسائل و نابرابری‌های اجتماعی منجر شده‌اند، تدوین شود.

افشین با تأکید بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های عمومی اظهار کرد: باید بررسی کنیم کدام‌یک از تصمیمات و سیاست‌های گذشته، با وجود نیت اولیه مثبت، در عمل به نتایجی متفاوت از اهداف مورد انتظار منجر شده‌اند. در این مسیر، لازم است ضمن شناسایی دقیق مسئله، راهکارهای اصلاحی و حتی بازطراحی ساختارها با رویکرد تخریب خلاق مورد بررسی قرار گیرد.

وی افزود: انتخاب موضوع باید به‌گونه‌ای باشد که امکان بررسی جدی و عمیق آن وجود داشته باشد و حتی اگر موضوعی در نگاه نخست حساسیت‌برانگیز یا تغییرناپذیر به نظر می‌رسد، بتوان آن را با اتکا به مطالعه علمی و تحلیل پیامدها مورد بازنگری قرار داد. هدف، صرفاً شناسایی مشکلات نیست، بلکه باید به دنبال طراحی مسیرهای جایگزین و اصلاح سازوکارهای ناکارآمد باشیم.

«عدالت در علم و فناوری» ضرورت اولویت‌بندی منابع محدود

افشین در ادامه با تشریح دیدگاه خود درباره عدالت در نظام علم و فناوری، گفت: یکی از پرسش‌های اساسی در این حوزه، تعریف عدالت و تعیین مقیاس سنجش آن است. باید مشخص کنیم عدالت را در سطح منطقه‌ای، ملی یا در مقایسه با جایگاه کشور در سطح جهانی دنبال می‌کنیم؛ زیرا نوع نگاه به عدالت، بر نحوه تخصیص منابع و اولویت‌بندی حمایت‌ها تأثیر مستقیم دارد.

وی با اشاره به محدودیت منابع مالی کشور و ضرورت هدفمند کردن سرمایه‌گذاری‌های علمی اظهار کرد: نمی‌توان با منابع محدود، انتظار داشت همه دانشگاه‌ها و مراکز علمی به‌صورت هم‌زمان و با یک میزان حمایت به سطح یکسانی از عملکرد برسند. بنابراین، باید سازوکاری برای اولویت‌بندی و تخصیص اثربخش منابع طراحی شود؛ سازوکاری که هم ظرفیت نهادهای علمی مؤثر را تقویت کند و هم از استعدادهای برجسته، صرف‌نظر از محل فعالیت آن‌ها، حمایت به عمل آورد.

معاون علمی رئیس‌جمهور در تشریح رویکرد حمایتی معاونت علمی و بنیاد ملی علم ایران، به سهم دانشگاه‌های برتر در تولیدات علمی کشور اشاره کرد و گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۸۰ درصد انتشارات علمی کشور در ۲۰ دانشگاه متمرکز است. بر همین اساس، در طراحی الگوی حمایتی، بخشی از منابع برای تقویت دانشگاه‌های دارای ظرفیت بالاتر و بخشی دیگر برای حمایت از پژوهشگران برجسته در دانشگاه‌های مختلف در نظر گرفته شده است.

وی با بیان اینکه آثار سرمایه‌گذاری در پژوهش معمولاً با فاصله زمانی چندساله نمایان می‌شود، افزود: رشد علمی کشور در سال‌های گذشته تحت تأثیر کاهش سرمایه‌گذاری قرار گرفته است و برای بازگشت به مسیر رشد پایدار، باید حمایت از پژوهش و علوم پایه را به‌صورت جدی دنبال کرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین با اشاره به مفهوم شکاف فناورانه در سطح جهانی گفت: امروز علاوه بر شکاف‌های اقتصادی و طبقاتی، شکاف فناورانه نیز میان کشورها در حال گسترش است. اگر فاصله کشورها در برخورداری از فناوری‌های پیشرفته بیش از اندازه افزایش پیدا کند، جبران آن بسیار دشوار خواهد شد. بنابراین، سیاست‌گذاری در حوزه علم و فناوری باید با توجه به رقابت جهانی و ضرورت کاهش این فاصله انجام شود.

«مرکز رشد» نهادی برای خلق فناوری‌های نرم و ارتقای حکمرانی

در ابتدای این بازدید، مدیران و مسئولان مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) گزارشی از مأموریت‌ها، ساختار فعالیت، دستاوردها و برنامه‌های این مجموعه ارائه کردند.

بر اساس توضیحات ارائه‌شده، مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) با مأموریت ایجاد یک اجتماع علمی یکپارچه و خلاق در حوزه فناوری‌های نرم، به دنبال تثبیت و نهادینه‌سازی این فناوری‌ها در زیست‌بوم حکمرانی و فراهم کردن ظرفیت‌های جدید برای مواجهه با مسائل پیچیده کشور است.

در این الگو، زنجیره‌ای متشکل از چهار سطح فرد، حلقه، هسته و نهاد تعریف شده است. فرآیند فعالیت از شناسایی افراد مستعد بر اساس شاخص‌هایی همچون نخبگی، توانایی حل مسئله و برخورداری از روحیه مسئولیت‌پذیری و ازخودگذشتگی آغاز می‌شود و در ادامه، افراد در قالب حلقه‌های مأموریت‌محور سازمان‌دهی شده و زمینه شکل‌گیری هسته‌ها و نهادهای تخصصی فراهم می‌شود.

بر اساس گزارش ارائه‌شده، این مرکز در حال حاضر چهار حلقه، هشت هسته و دو نهاد را در ساختار خود سامان داده است و تلاش می‌کند با شناسایی ظرفیت‌ها و خلأهای موجود، مجموعه‌ای از ابزارهای سیاستی را برای حل مسائل و ارتقای کیفیت حکمرانی طراحی و توسعه دهد.

در این نشست، همچنین بر نقش مرکز رشد در شناسایی، جذب فعال، هدایت و حمایت از افراد دارای ظرفیت حل مسئله تأکید شد. بر این اساس، مأموریت مجموعه صرفاً پرورش نیروی انسانی یا حمایت از ایده‌های اولیه نیست، بلکه ایجاد مسیری برای تبدیل استعدادهای فردی به ظرفیت‌های نهادی و پایدار در حوزه حکمرانی است.

موانع توسعه فناوری‌های نرم و نهادهای مسئله‌محور

بر اساس اعلام معاونت علمی ریاست جمهوری، در ادامه این نشست، مسئولان مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) مهم‌ترین موانع پیش‌روی توسعه فعالیت‌های خود را در چهار محور شناختی، سیاسی، ساختاری و اقتصادی تشریح کردند.

در جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده، مسئولان مرکز رشد دانشگاه امام صادق(ع) دو راهکار اصلی را برای عبور از موانع موجود پیشنهاد کردند که نخستین آن، رسمیت‌بخشی نهادی به مجموعه‌های مسئله‌محور در کنار ساختارهای اجرایی کشور و دومین راهکار، طراحی سازوکارهای پایدار برای تأمین مالی و استمرار فعالیت این مجموعه‌هاست.

مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) تلاش کرده است مدلی برای تأمین‌پذیری و استمرار فعالیت‌های خود طراحی کند؛ مدلی که در آن، مجموعه در کنار نهاد علم و دانشگاه قرار می‌گیرد، از ظرفیت‌های علمی و پشتیبانی آن بهره می‌برد و در مقابل، در پرورش سرمایه انسانی و تولید راهکارهای تخصصی برای مسائل حکمرانی نقش‌آفرینی می‌کند.

در پایان این بازدید، بر ضرورت تداوم تعاملات کارشناسی میان مرکز رشد دانشگاه امام صادق (ع) و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری برای بررسی الگوی توسعه زیست‌بوم علوم انسانی، طراحی سازوکارهای حمایت از نهادهای مسئله‌محور و بهره‌گیری از ظرفیت این مجموعه‌ها در تدوین راهکارهای سیاستی و حکمرانی تأکید شد.

منبع خبر: ایرنا

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا